O‘zbekistonda yoshga doir pensiya qanday tayinlanadi?
Ushbu maqolada O‘zbekistonda yoshga doir pensiya tayinlash shartlari, kimlar muddatidan oldin pensiya olish huquqiga ega ekanligi, pensiya olish uchun qayerga murojaat qilish kerakligi hamda taqdim etiladigan hujjatlar haqida batafsil ma’lumot beramiz.
Yoshga doir pensiya — fuqarolarning mehnat faoliyati davomida to‘plagan ish staji va belgilangan yoshga yetganidan so‘ng davlat tomonidan beriladigan ijtimoiy ta’minot turidir. O‘zbekiston Respublikasida pensiya tizimi fuqarolarning ijtimoiy himoyasini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, pensiya tayinlash tartibi, shartlari va hujjatlari aniq belgilangan.
Yoshga doir pensiya olish uchun asosiy shartlar
O‘zbekistonda yoshga doir pensiya olish huquqi quyidagi shartlar asosida beriladi:
Erkaklar — 60 yoshga to‘lganda va kamida 25 yil ish stajiga ega bo‘lganda.
Ayollar — 55 yoshga to‘lganda va kamida 20 yil ish stajiga ega bo‘lganda.
Ayollar — 55 yoshga to‘lganda va kamida 20 yil ish stajiga ega bo‘lganda.
Ish staji — bu fuqaroning rasmiy mehnat faoliyati davomida ishlagan yillari hisoblanadi. Pensiya tayinlashda aynan shu staj muhim mezon bo‘lib xizmat qiladi.
Imtiyozli pensiya tayinlash holatlari
Ba’zi toifadagi fuqarolarga pensiya imtiyozli shartlar asosida tayinlanishi mumkin. Bunda pensiya yoshi qisqartiriladi yoki ayrim hollarda yoshidan qat’i nazar pensiya olish huquqi beriladi.
Imtiyozli pensiyalar quyidagi asoslarda tayinlanadi:
1-sonli ro‘yxat
Eng og‘ir va zararli mehnat sharoitlarida ishlagan shaxslarga beriladi.
Bu ro‘yxat bo‘yicha fuqarolar yoshidan qat’i nazar pensiya olish huquqiga ega bo‘lishi mumkin.
Bu ro‘yxat bo‘yicha fuqarolar yoshidan qat’i nazar pensiya olish huquqiga ega bo‘lishi mumkin.
2-sonli ro‘yxat
Ayrim zararli yoki og‘ir sharoitdagi kasblar uchun qo‘llanadi.
Pensiya yoshi 10 yilga qisqartiriladi.
Pensiya yoshi 10 yilga qisqartiriladi.
3-sonli ro‘yxat
Nisbatan og‘ir mehnat sharoitlari mavjud bo‘lgan kasblar kiradi.
Pensiya yoshi 5 yilga qisqartiriladi.
Pensiya yoshi 5 yilga qisqartiriladi.
Shuningdek quyidagi toifalarga ham imtiyozli pensiya tayinlanadi:
- Urush nogironlari
- Bolaligidan nogiron farzandni tarbiyalagan onalar
- Liliputlar va pakanalar
- Ayollar — 54 yoshga to‘lib, 20 yillik ish stajiga ega bo‘lganda
Muddatidan oldin pensiya olish imkoniyati
Ba’zi hollarda fuqarolar pensiya yoshiga yetmasdan ham pensiya olish huquqiga ega bo‘lishlari mumkin.
Masalan korxona tugatilishi yoki ish hajmining qisqarishi sababli ishdan bo‘shatilgan:
- Erkaklar — 58 yoshda va kamida 25 yil ish staji bilan
- Ayollar — 53 yoshda va kamida 20 yil ish staji bilan
Bundan tashqari, ishsiz deb e’tirof etilgan shaxslarga ham muddatidan oldin pensiya tayinlanishi mumkin.
Pensiya tayinlash uchun qayerga murojaat qilinadi?
Pensiya tayinlash uchun fuqarolar Byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasi bo‘limiga murojaat qilishlari kerak. Murojaat qilish tartibi fuqaroning mehnat holatiga qarab farq qiladi:
- Ishlayotgan fuqarolar — tashkilot ma’muriyati orqali
- Dehqon xo‘jaligi a’zolari yoki yakka tartibdagi tadbirkorlar — mustaqil ravishda ariza bilan
- Ishlamaydigan fuqarolar — mustaqil ravishda ariza bilan
Pensiya tayinlash uchun zarur hujjatlar
Pensiya tayinlash jarayonida quyidagi asosiy hujjatlar talab qilinadi:
- Ish stajini tasdiqlovchi hujjatlar
- Maxsus ish stajini tasdiqlovchi hujjatlar (agar mavjud bo‘lsa)
- Ish haqi to‘g‘risidagi ma’lumotnoma
Zarurat tug‘ilganda pensiya organlari tomonidan qo‘shimcha hujjatlar ham talab qilinishi mumkin.
Pensiya tayinlash muddatlari
Pensiya tayinlashning aniq muddatlari ham qonunchilikda belgilangan.
- Agar fuqaro pensiya olish huquqi paydo bo‘lgan kundan boshlab 60 kun ichida murojaat qilsa, pensiya huquq paydo bo‘lgan kundan boshlab tayinlanadi.
- Agar 60 kunlik muddat o‘tkazib yuborilsa, pensiya murojaat qilingan kundan boshlab tayinlanadi.
Shuningdek, bir turdagi pensiyadan boshqasiga o‘tkazish pensioner tomonidan ariza berilgan oydan keyingi oyning birinchi kunidan boshlab amalga oshiriladi.
Chet el fuqarolari uchun pensiya
O‘zbekiston hududida doimiy yashayotgan chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga ham pensiya yuqoridagi tartib asosida tayinlanadi.
Pensiya bo‘yicha murojaat qilish
Fuqarolar pensiya masalalari bo‘yicha quyidagi raqamlarga qo‘ng‘iroq qilish orqali ham maslahat olishlari mumkin.
Pensiya jamg‘armasi ishonch telefoni: 1140
Xalq banki ishonch telefoni: 1106
Xalq banki ishonch telefoni: 1106
O‘zbekistonda yoshga doir pensiya tizimi fuqarolarning mehnat faoliyati davomida to‘plagan ish staji va yoshiga asoslanadi. Shu bilan birga, og‘ir mehnat sharoitida ishlaganlar, ijtimoiy himoyaga muhtoj toifalar va ishini yo‘qotgan fuqarolar uchun imtiyozli hamda muddatidan oldin pensiya olish imkoniyatlari ham mavjud. Bu tizim aholining ijtimoiy barqarorligini ta’minlash va keksalik davrida moddiy qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.