Telefonni bo‘lib to‘lash (rasrochka) — qulay yechimmi yoki yashirin to‘lovlar tuzog‘i?

Rasrochka nima, O‘zbekistonda qayerdan telefonni muddatli to‘lovga olish mumkin, qonunchilik qanday, kechiktirilsa nima bo‘ladi va nimalarga e’tibor berish kerak?

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda telefon va boshqa texnika xaridlarining katta qismi muddatli to‘lov yoki nasiya orqali amalga oshirilmoqda. Bu usul xaridorlarga darhol kerakli texnikalarni olish imkonini beradi, sotuvchilarga esa mahsulot qiymatini oshirishga yordam beradi. Lekin oddiy ko‘rinishidagi “bo‘lib to‘lash” har doim ham foydali bo‘lavermaydi: ba’zan yashirin komissiyalar yoki kechikish oqibatlari xaridorni katta xarajatlarga duchor qiladi. Tahlillarga ko‘ra, ayrim nasiya provayderlarining shartnomalaridagi bandlar kichik kechikishlar uchun ham jarima, mahsulotni tortib olish va hatto sud jarayoniga olib kelishi mumkin.

Rasrochka (muddatli to‘lov) nima va qanday ishlaydi?

Rasrochka — bu mahsulotni hozir olib, narxini belgilangan muddatda bosqichma-bosqich (oyma-oy) to‘lab borish imkoniyati. Odatda shartnoma sotuvchi (do‘kon) va mijoz o‘rtasida tuziladi. Ba’zan bu xizmatni fintech-platformalar yoki banklar ham taqdim etadi; ular o‘z navbatida sotuvchiga to‘lovni birdaniga to‘lab berib, mijozdan keyinroq qarzni undirishni amalga oshiradi. Masalan: Alif (Alif Nasiya) orqali “3-24 oy”gacha muddatli to‘lov imkoniyati borligi ko‘rsatilgan. Shuningdek, Uzum Nasiya–rasrochka xizmati ham “telefonni muddatli to‘lovga olish” imkoniyatini taklif qiladi.

Telefonni rasrochkaga olishning afzalliklari

• Darhol foydalanish imkoniyati.

Telefonni sotib olish uchun uzoq kutish shart emas — to‘lov keyinroq bo‘lsa ham, qurilma darhol sizning qo‘lingizda bo‘ladi. Ayniqsa, eski telefoni ishlamay qolgan yoki yangilashni kutayotganlar uchun bu katta qulaylik.

• Byudjetni bosqichma-bosqich boshqarish.

Katta miqdordagi xarajatni birdan to‘lash o‘rniga, xaridor uni bir necha oylik qulay to‘lovlarga bo‘lib to‘lashi mumkin. Bu esa moliyaviy bosimni kamaytiradi va xaridni rejalashtirishni osonlashtiradi.

• Aksiya va foizsiz takliflar.

Ko‘plab do‘kon va banklar 3–6 oylik “0% rasrochka” yoki promo-aksiyalarni taklif etadi. Bunday variantlar, ayniqsa, ortiqcha to‘lovsiz telefon olishni istagan xaridorlar uchun haqiqiy tejash imkoniyatini beradi.

• Tez va qulay rasmiylashtirish jarayoni.

Ko‘p onlayn platformalar kredit skoring tizimi orqali bir necha daqiqada tasdiqlash imkoniyatini beradi. Masalan, Karvon onlayn do‘koni “0 avans, 1 daqiqada tasdiqlash” shiori ostida xizmat ko‘rsatadi.

Lekin bu afzalliklar har doim ideal emas — ularni shartnomadagi barcha bandlar bilan tekshirish kerak. Ba’zan ularda yashirin komissiyalar bo’ladi.

Yashirin komissiyalar” nima?

Yashirin komissiya deganda mijozga “foizsiz” yoki “0% rasrochka” deb reklama qilinadigan, lekin aslida qo‘shimcha to‘lovlar yashirin shaklda qo‘shiladigan xarajatlardir. Ularga quyidagilar kirishi mumkin

a) Bir martalik xizmat haqi

Ko‘p fintech-platformalar (masalan, Alif Nasiya, Uzum Nasiya, Payme Nasiya) “foizsiz” rasrochka deb e’lon qiladi, ammo shartnoma imzolashda 5–15% atrofida xizmat haqi olinadi.

Bu aslida yashirin foiz bo‘lib chiqadi.

Masalan, telefon narxi — 6 mln so‘m, “0% foiz” deyilgan. Lekin xizmat haqi — 600 ming so‘m.

Natijada siz 6 mln o‘rniga 6,6 mln so‘m to‘lashga to’g’ri kelishingiz mumkin..

b) Sug’urta yoki kafolat to’lovi

Ba’zi platformalar majburiy tarzda “sug‘urta” yoki “kengaytirilgan kafolat” xizmatini qo‘shadi.

Bu 3–10% atrofida bo‘lishi mumkin. Agar mijoz bu bandni e’tiborsiz qoldirsa, asl narx ortadi.

c) Kechiktirish jarimalari va penya

Rasrochka to‘lovini bir necha kun kechiktirsangiz ham, har kuni hisoblanadigan jarima (penya) bor. Masalan, har kechikkan kun uchun 0,3–0,5% — bu bir oyda qo‘shimcha 10–15% zarar degani. Shu sababli, “foizsiz” reklamalarda bu bandlar aytilmaydi, lekin shartnomada bor.

d) Yashirin yillik stavka - PASK

Ko‘pchilik faqat nominal stavkaga qaraydi (“0%” deyilgan), lekin PASK (to‘liq yillik xarajat stavkasi) — ya’ni siz realda qancha ortiq to‘layotganingizni ko‘rsatadi. Masalan, reklamada 0% deyilgan bo‘lsa ham, xizmat haqi, sug‘urta va komissiyalarni hisoblasangiz, PASK 35–50% chiqishi mumkin.

e) Narxning sun’iy oshirilishi

Do‘kon “naqd narx” va “rasrochka narxi”ni turlicha belgilaydi.

Masalan, iPhone 16 Pro Max:

• Naqd narx — 18 mln so‘m
• Rasrochkada — 21,5 mln so‘m

Bu 3,5 mln so‘mlik farq aslida yashirin foizdir.

To‘lovni kechiktirsangiz nima bo‘ladi? — amaliy oqibatlar

• Tahlillarga ko‘ra, O’zbekistonda rasrochka bo‘yicha to‘lovni kechiktirish natijasida mahsulot narxi 50% ga yaqin qimmatlashgani aniqlangan.
• Masalan: iPhone 16 Pro Max uchun rasrochka shartida qo‘shimcha summa 27,3%–44,3% oraliqda, ba’zan yillik 47%–73% darajasiga yetishi mumkin.
• Kelajakda qarzdorning to‘lovlarni amalga oshirmasligi holatida:

• sudga tortilishi yoki moliyaviy tashkilot tomonidan qarzni majburiy undirish jarayonlari ochilishi mumkin.
• Kredit tarixi (MIB)dagi ma’lumotlar yomonlashadi — bu keyingi kredit yoki rasrochka olish imkoniyatlarini cheklaydi.
• Ayrim holatlarda mahsulotni qaytarib olish yoki xizmat bloklanishi ehtimoli bor.

1. Qanday qilib xavfsiz va foydali rasrochka tanlash mumkin — amaliy maslahatlar

• Shartnomani diqqat bilan o‘qing: nominal stavka, PASK (efektiv stavka), bir martalik komissiyalar, sug‘urta, jarimalar va kechikish oqibatlari haqida ma’lumot bo‘lsin.
• “0%” taklifni butun narx bilan solishtiring — agar nominal “0%” bo‘lsa ham, qo‘shimcha xarajatlar bo‘lishi mumkin.
• To‘lovni o‘z vaqtida amalga oshirishni rejalashtiring — kechikish, hatto kichik bo‘lsa ham, sizni qimmatga tushishi mumkin.
• Provayder obro‘sini tekshiring: mashhur platformalar (Alif Nasiya, Uzum Nasiya, TBC Nasiya va boshqalar) shartlari va xizmat darajasi turlicha.ulay yechimmi yoki yashirin to‘lovlar tuzog‘i?

Rasrochka — mas’uliyat bilan ishlatilsa qulay va real ehtiyojni tez qondirishga yordam beradi. Ammo O‘zbekistonda bo‘lganidek keng tarqalgan “foizsiz” aksiyalar va turli fintech-provayderlar sharoitida, agar shartnomani diqqat bilan o‘qimasang yoki byudjetni noto‘g‘ri baholasang — yashirin to‘lovlar va jarimalar tufayli bu yechim qimmatga tushishi mumkin. Markaziy bank tahlillari ko‘rsatganidek, rasrochka natijasida mahsulot narxi bir yilda 50% ga yaqin oshishi ehtimoli bor.

Teglar

#rasrochka #nasiya savdo #telefonni muddatli to‘lov #O‘zbekistonda nasiya #to‘lovni kechiktirish #iste’mol krediti #PASK