O‘zbekistonda nikohni bekor qilish tartibi qanday?
O‘zbekistonda nikohni bekor qilish tartibi aniq huquqiy normalar bilan tartibga solingan bo‘lib, bu jarayon O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi hamda amaldagi davlat xizmatlari reglamentlari asosida amalga oshiriladi. Quyida nikohni bekor qilish jarayonining barcha muhim jihatlari professional va tizimli tarzda yirik bo‘limlarga ajratilib bayon etiladi.
Nikohni bekor qilishning umumiy huquqiy asoslari
Nikohni bekor qilish masalalari Oila kodeksining 42, 47 va 218-moddalari bilan tartibga solinadi. Ushbu normalarga ko‘ra, nikoh ikki asosiy tartibda tugatiladi:
- FHDYo organlari orqali (soddalashtirilgan tartib)
- Sud tartibida (nizoli holatlarda)
Nikoh FHDYo organida qayd etilgan kundan boshlab tugatilgan deb hisoblanadi. Sud qarori mavjud bo‘lgan taqdirda ham nikoh huquqiy jihatdan faqat FHDYo organida qayd etilgandan keyin yakuniy tugatiladi.
FHDYo organlari orqali nikohni bekor qilish shartlari
Quyidagi holatlarda nikohni FHDYo organi orqali bekor qilish mumkin:
- er-xotin o‘zaro rozilik bildirgan bo‘lsa;
- voyaga yetmagan farzandlari mavjud bo‘lmasa (shu jumladan farzandlikka olinganlar ham);
- mulkiy nizolar mavjud bo‘lmasa.
Shuningdek, agar xotin homilador bo‘lsa, nikohdan ajratish to‘g‘risidagi ariza qabul qilinmaydi.
Nikohni bekor qilish uchun ariza an’anaviy shaklda yoki YaIDXP orqali elektron tarzda berilishi mumkin. Elektron ariza topshirilganda shaxsni tasdiqlash Face-ID yoki MyID tizimlari orqali amalga oshiriladi.
Ariza berish va identifikatsiya jarayoni
Elektron shaklda murojaat qilishda quyidagi tartib amal qiladi:
- er-xotinning shaxsi Face-ID yoki MyID orqali tasdiqlanadi;
- ushbu tasdiqlash ajralishga rozilik sifatida qabul qilinadi;
- ariza berilgach, FHDYo organi 3 kun ichida fuqarolar yig‘iniga xabar yuboradi.
Agar er-xotinning biri ariza topshirishda ishtirok eta olmasa:
- ariza ikkinchi tomon tomonidan topshirilishi mumkin;
- kelolmagan tomonning imzosi notarial tasdiqlangan bo‘lishi shart.
Yarashuv choralarini ko‘rish mexanizmi
FHDYo organi nikohni darhol bekor qilmaydi. Avvalo:
- fuqarolar yig‘inidagi oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash komissiyasi xabardor qilinadi;
- er-xotinni yarashtirish choralarini ko‘rish imkoniyati yaratiladi.
Bu mexanizm oilani saqlab qolishga qaratilgan muhim ijtimoiy institut hisoblanadi.
Sud tartibida nikohni bekor qilish asoslari
Quyidagi holatlarda nikoh faqat sud orqali bekor qilinadi:
- er-xotin o‘rtasida mulkiy nizolar mavjud bo‘lsa;
- voyaga yetmagan farzandlar mavjud bo‘lsa;
- aliment yoki ta’minot masalalari yuzaga kelgan bo‘lsa;
- taraflardan biri ajralishga rozi bo‘lmasa.
Sud qarori kuchga kirgach, nikohni rasmiy tugatish uchun baribir FHDYo organiga murojaat qilinadi.
Davlat boji va to‘lovlar masalasi
Nikohni bekor qilishda davlat boji quyidagicha undiriladi:
- da’vo arizasi uchun — bazaviy hisoblash miqdorining 2 baravari;
- takroriy da’vo arizasi uchun — 4 baravari.
FHDYo organida nikohni qayd etishda:
- davlat boji er-xotinning kelishuviga ko‘ra biridan yoki ikkalasidan undiriladi;
- agar faqat bir tomon ishtirok etsa — to‘lov to‘liq miqdorda undiriladi.
Bundan tashqari, davlat xizmati uchun alohida yig‘im ham mavjud.
Sud qarori asosida nikohni qayd etish tartibi
Sud qarori asosida nikohni bekor qilish quyidagicha amalga oshiriladi:
- FHDYo organi er yoki xotindan birining arizasiga binoan qayd etadi;
- “FHDYoning yagona elektron arxivi” orqali ma’lumotlar tekshiriladi;
- nikohdan ajralganlik to‘g‘risida guvohnoma beriladi.
Elektron ariza berilganda:
- ariza 1 ish kuni ichida ko‘rib chiqiladi;
- 5 ish kuni ichida sud qarorining asl nusxasi taqdim etilishi talab etiladi;
- aks holda ariza ko‘rib chiqilmaydi.
Nikoh bekor qilingandan keyingi huquqiy oqibatlar
Nikoh tugatilgach:
- nikoh guvohnomasiga bekor qilinganlik haqida belgi qo‘yiladi;
- er yoki xotin nikohgacha bo‘lgan familiyasiga qaytishi mumkin;
- ajralganlik haqida alohida guvohnoma beriladi.
Shuningdek, xorijiy davlat yoki MDH mamlakatlari sudlari qarorlari ham O‘zbekistonda tan olinadi va umumiy tartibda qayd etiladi. O‘zbekistonda nikohni bekor qilish tartibi qat’iy huquqiy normalarga asoslangan bo‘lib, har bir bosqich aniq reglament asosida amalga oshiriladi. Jarayonning FHDYo yoki sud orqali o‘tkazilishi esa er-xotin o‘rtasidagi vaziyat — ya’ni farzandlar mavjudligi, nizolar borligi yoki o‘zaro rozilikka bog‘liq. Shu sababli nikohni bekor qilishdan oldin mavjud holatni to‘g‘ri baholash va tegishli tartibni tanlash muhim ahamiyat kasb etadi